Udomowienie psa według badań DNA i archeologii: kiedy i gdzie mogło nastąpić, od jakich wilków pochodzi pies i jak zmieniało się jego życie przy ludziach.
Udomowienie psa nastąpiło w późnym plejstocenie, z populacji wilków, która dziś już nie istnieje, a dokładne datowanie i miejsce wciąż są przedmiotem badań opartych na analizach starożytnego DNA i znaleziskach archeologicznych. Rasy takie jak doberman powstały dopiero w XIX wieku, co opisujemy szerzej w filarze o historii rasy doberman.
W skrócie- Pies pochodzi od wilka, ale od wymarłej populacji, a nie od współczesnego wilka szarego.- Najstarsze pewne szczątki psa pochowanego razem z ludźmi pochodzą z Europy, ze stanowiska Bonn-Oberkassel.- Hipotezy o przebiegu udomowienia obejmują samoudomowienie wilków korzystających z resztek, aktywne oswajanie oraz jedno lub kilka niezależnych ognisk.- Rasy w dzisiejszym sensie powstały dopiero w XIX wieku, a doberman jest jedną z nich.
Czy pies pochodzi od wilka
Zgodnie z badaniami genetycznymi pies i współczesny wilk szary mają wspólnego przodka, ale współczesny pies nie pochodzi bezpośrednio od dzisiejszych wilków, tylko od wymarłej już populacji wilków plejstoceńskich. Późniejszy przepływ genów między psami a wilkami w niektórych regionach dodatkowo komplikuje obraz tej historii.
Kiedy udomowiono psa: kości i DNA
Historia udomowienia psa w datach. Datowania z archeologii i z genetyki nie zawsze się pokrywają, co wynika z różnych metod i różnych rodzajów dowodów.
Najstarsze znaleziska archeologiczne. Wśród najważniejszych stanowisk wymienia się pochówek z Bonn-Oberkassel w Europie, gdzie psa pochowano razem z ludźmi.
Starożytne DNA i zegar molekularny. Analizy genetyczne, takie jak praca Bergströma i współautorów opublikowana w Science w 2020 roku, pozwalają szacować czas rozdzielenia linii psów i wilków oraz śledzić późniejsze rozprzestrzenianie się psów.
Gdzie zaczęło się udomowienie psa
Wśród hipotez dotyczących miejsca udomowienia wymienia się Azję Wschodnią, Europę oraz Syberię, a niektórzy badacze, jak Frantz i współautorzy w pracy opublikowanej w Science w 2016 roku, rozważają nawet możliwość dwóch niezależnych ognisk udomowienia. Kwestia ta pozostaje przedmiotem naukowej dyskusji.
Jak wilk stał się psem: hipotezy procesu
Jedna z hipotez zakłada samoudomowienie wilków korzystających z odpadków przy ludzkich obozowiskach, co z czasem prowadziło do selekcji w stronę łagodniejszego zachowania. Pomocnym, choć krytykowanym modelem porównawczym jest eksperyment z lisami srebrnymi, prowadzony przez Dmitrija Bielajewa i Ludmiłę Trut, w którym selekcja wyłącznie pod kątem łagodności prowadziła do zmian przypominających udomowienie.
Od kiedy pies żyje z człowiekiem: praca i pochówki
Pierwsze role psa przy człowieku obejmowały prawdopodobnie pomoc przy polowaniu, funkcję strażniczą oraz, później, transport. Znaleziska archeologiczne pochówków psów świadczą o szczególnym miejscu, jakie zajmowały już we wczesnych społecznościach ludzkich.
Zmiany w ciele i zachowaniu psa po udomowieniu
Zgodnie z pracą Axelssona i współautorów opublikowaną w Nature w 2013 roku psy zyskały dodatkowe kopie genu AMY2B, ułatwiające trawienie skrobi, co wiąże się z życiem blisko ludzkich osad rolniczych. Badania pokazują też, że psy dobrze reagują na ludzkie gesty wskazywania, a praca Kaminskiego i współautorów opublikowana w PNAS w 2019 roku opisuje mięsień mimiczny unoszący wewnętrzny kącik brwi, słabo rozwinięty u wilków, łączony z komunikacją z człowiekiem.
Pies unoszący brwi podczas kontaktu wzrokowego z człowiekiem
Od udomowienia do ras: gdzie w tej historii jest doberman
Nowoczesne rasy w dzisiejszym rozumieniu powstały dopiero w XIX wieku, a doberman ukształtował się pod jego koniec. Więcej o tym, jak z psów powstawały rasy, piszemy w osobnym artykule.
Od wilka do dobermana to tysiące lat wspólnej historii. Zobacz cztery szczenięta, które zamieszkają z nowymi rodzinami. Zobacz szczenięta.
Oś czasu: od wilka do rasy
Tabela
Oś czasu: od wilka do rasy
| Okres | Wydarzenie lub znalezisko | Typ dowodu | Źródło |
|---|---|---|---|
| Późny plejstocen | rozdzielenie linii psów i wilków | analiza DNA | Bergström i in., Science 2020 |
| Późny plejstocen | pochówek psa z ludźmi w Bonn-Oberkassel | archeologia | publikacje archeologiczne |
| Holocen | rozprzestrzenianie się psów razem z rolnictwem | archeologia, DNA | Frantz i in., Science 2016 |
| Holocen | zmiany genetyczne związane z trawieniem skrobi | analiza DNA | Axelsson i in., Nature 2013 |
| XIX wiek | powstanie nowoczesnych ras, w tym dobermana | historia kynologii | materiały historyczne rasy |
Źródło: Bergström i in. 2020, Frantz i in. 2016, Axelsson i in. 2013
Ciekawostka. Psy mają mięsień unoszący wewnętrzny kącik brwi, który u wilków jest słabo rozwinięty. Badacze łączą go z komunikacją z człowiekiem.
Najczęstsze pytania
Czy pies i wilk mogą mieć wspólne potomstwo?
Tak, pies i wilk należą do tego samego gatunku w szerokim ujęciu i mogą mieć płodne potomstwo, choć krzyżówki te wiążą się z odrębnymi kwestiami prawnymi i praktycznymi.
Czy wilka da się dziś udomowić?
Pojedynczy, oswojony wilk nie staje się psem: udomowienie to długotrwały proces zmian populacyjnych na przestrzeni wielu pokoleń, a nie oswojenie jednego zwierzęcia.
Czy kot został udomowiony wcześniej niż pies?
Według dostępnych badań udomowienie psa nastąpiło wcześniej niż udomowienie kota, choć dokładne porównanie dat zależy od metod i źródeł przyjętych w poszczególnych publikacjach.
Jak naukowcy odróżniają kość psa od kości wilka?
Wykorzystują analizy morfologiczne szkieletu, w tym proporcje czaszki i zębów, a coraz częściej także analizy starożytnego DNA, które pozwalają na bardziej precyzyjne rozróżnienie.
Zapisz się na listę oczekujących na kolejny miot. Zapisz się. Dziennik Złotej pokazuje, jak wygląda dziś życie jednego z potomków tej długiej, wspólnej historii psa i człowieka.
Źródła
- PubMed: badania starożytnego DNA (np. Frantz i in., Science 2016; Bergström i in., Science 2020)
- Axelsson i in., Nature 2013: trawienie skrobi
- Kaminski i in., PNAS 2019: mięśnie mimiczne psa
- Publikacje archeologiczne o pochówku z Bonn-Oberkassel
- Literatura o eksperymencie z lisami srebrnymi (Bielajew, Trut)