Powiedzenia o psach i przysłowia: co naprawdę znaczą i skąd się wzięłyPowiedzenia o psach i przysłowia: co naprawdę znaczą i skąd się wzięły

Powiedzenia o psach w polszczyźnie częściej mówią o ludziach niż o zwierzętach: „zejść na psy” to podupaść, a „pies ogrodnika” to ktoś, kto sam z czegoś nie korzysta i nie da innym. Znaczenia i pochodzenie podajemy za słownikami frazeologicznymi. Więcej w cyklu o historii rasy doberman znajdziesz w filarze cykl o historii rasy doberman.

W skrócie- W polskich frazeologizmach pies bywa symbolem biedy i poniżenia, ale też wierności i czujności.- Znaczenie każdego wyrażenia podajemy za słownikiem, a pochodzenie tylko tam, gdzie źródło je potwierdza.- „Pies ogrodnika” ma źródła w literaturze europejskiej, w tym w bajce ezopowej i komedii Lope de Vegi.- Ten tekst dotyczy języka; cytaty sławnych ludzi i imiona psów opisujemy w innych artykułach.

Wyrażeń z psem w roli głównej jest w polszczyźnie wyjątkowo dużo, co wiąże się z bliskością tego zwierzęcia w codziennym życiu ludzi oraz z jego dawną, niską pozycją w tradycyjnym gospodarstwie wiejskim. Wśród głównych grup znaczeniowych można wyróżnić skojarzenia z biedą, złością, zmęczeniem, ale też z wiernością i czujnością.

Wyrażenie „zejść na psy” oznacza podupaść, podupaść moralnie lub materialnie, stoczyć się. Hipotezy dotyczące jego dokładnego pochodzenia różnią się między sobą, dlatego warto opierać się wyłącznie na wersjach potwierdzonych przez słowniki frazeologiczne i etymologiczne, zamiast powielać niepewne, popularne wyjaśnienia.

„Pies ogrodnika” to określenie osoby, która sama z czegoś nie korzysta, ale i nie pozwala korzystać innym. Zgodnie ze słownikiem Kopalińskiego motyw ten ma swoje źródła w starożytnej bajce ezopowej o psie leżącym na sianie oraz w komedii hiszpańskiego dramaturga Lope de Vegi. Podobne wyrażenia funkcjonują też w innych językach europejskich.

„Kto chce psa uderzyć, ten kij zawsze znajdzie”

Przysłowie to oznacza, że osoba szukająca pretekstu do konfliktu zawsze go znajdzie, niezależnie od rzeczywistej sytuacji.

„Pies, który szczeka, nie gryzie”

To przysłowie sugeruje, że głośne groźby często nie idą w parze z realnym działaniem. Warto jednak pamiętać, że w rzeczywistym zachowaniu psów szczekanie i gryzienie to dwa osobne zjawiska, co szerzej opisujemy w filarze co naprawdę znaczy szczekanie psa.

„Psu na budę”

Wyrażenie to opisuje coś zupełnie nieprzydatnego lub bezwartościowego, nadającego się co najwyżej do wyrzucenia.

Wyrażenia takie jak „wierny jak pies”, „zmęczony jak pies”, „żyć jak pies z kotem”, „wieszać na kimś psy” czy „pieskie życie” w większości mają charakter potoczny i służą obrazowemu opisywaniu ludzkich cech lub sytuacji, a nie samych zwierząt. Więcej o tym, jak słowa i obrazy budują wizerunek konkretnej rasy, piszemy w artykule jak słowa i obrazy budują wizerunek psa.

Wyrażenia „psia pogoda”, „za psie pieniądze”, „psi obowiązek” czy „psim swędem” to kolejne przykłady, w których przymiotnik „psi” wzmacnia znaczenie rzeczownika, najczęściej w kierunku czegoś złego, marnego lub niespodziewanego, jak w przypadku „psim swędem”, oznaczającego coś, co udało się osiągnąć niespodziewanie i bez większego wysiłku.

Wyrażenie „tu leży pies pogrzebany”, oznaczające sedno sprawy lub prawdziwą przyczynę problemu, ma odpowiedniki w innych językach europejskich, w tym w niemieckim, co sugeruje wspólne, dawne korzenie kulturowe tego typu zwrotów. Innym popularnym wyrażeniem jest „pies z kulawą nogą”, oznaczające dosłownie nikogo, jak w zdaniu „nikt, nawet pies z kulawą nogą, się tym nie zainteresował”.

Słowniczek powiedzeń o psach

Od powiedzeń do prawdziwych psów: poznaj cztery szczenięta dobermana i przeczytaj ich Obserwacje opiekuna. Zobacz szczenięta.

Ciekawostka. Pochodzenie samego słowa „pies” jest niepewne; jedna z hipotez etymologicznych wiąże je z przymiotnikiem „pstry”, czyli nakrapiany.

Co znaczy „nie dla psa kiełbasa”?

To powiedzenie oznacza, że coś nie jest przeznaczone dla danej osoby lub że ktoś nie zasłużył na coś wartościowego.

Skąd się wzięło wyrażenie „na psa urok”?

Wyrażenie to ma charakter zamawiający, mające odczarować pecha, przenosząc go w żartobliwy sposób na psa; jego dokładna geneza sięga dawnych, ludowych wierzeń.

Dlaczego mówimy „psia kość”?

„Psia kość” to potoczne, żartobliwe przekleństwo, funkcjonujące jako łagodniejszy zamiennik mocniejszych słów.

Jak po angielsku powiedzieć „pies ogrodnika”?

W języku angielskim funkcjonuje bliskoznaczne wyrażenie „dog in the manger”, opisujące tę samą postawę osoby, która sama z czegoś nie korzysta i innym nie pozwala.

Co znaczy „czuć się jak zbity pies”?

To wyrażenie opisuje uczucie przygnębienia, upokorzenia lub wstydu po jakiejś porażce czy nieprzyjemnej sytuacji.

Zapisz się na listę oczekujących na kolejny miot. Sprawdź informacje o kolejnym miocie.

• Wielki słownik języka polskiego PAN (WSJP)
• Słownik frazeologiczny PWN
• J. Krzyżanowski (red.), Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich
• W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury
• W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego